باز هم شایعه، باز هم مریخ

مدتی است که خبری در شبکه‌های اجتماعی و ایمیل‌ها منتشر شده که مردم را به تماشای آسمان در روز ۵ شهریور دعوت می‌کند چرا که قرار است مریخ به حدی به زمین نزدیک شود که آن را به اندازه ماه ببینیم. در واقع در آن لحظه انگار در آسمان دو ماه وجود دارد. در ضمن خبر تاکید می‌کند هر موجود زنده‌ای فقط یک بار این پدیده را می‌بیند و زمان وقوع مجدد آن ۱۲۰۰ سال بعد است. حتی در نسخه‌های دیگری از آن این پدیده را به شق‌القمر مجدد تعبیر کرده‌اند تا افراد با تعلقات مذهبی هم در مورد این پدیده کنجکاو شوند!

عموماً وقتی این حجم از گسترش این خبر را می‌بینیم ممکن است گمان کنیم که خبر جدی است و مشتاق شویم ما هم در اطلاع‌رسانی کمک کنیم. این است که دکمه فوروارد را می‌زنیم و ما هم به خیل گسترش‌دهندگان این خبر/شایعه می‌پیوندیم. راستش نمی‌دانم منبع این خبرها چیست و آیا کسی با هدف شوخی این‌کار را می‌کند یا این‌که واقعاً «چیزک»ی بوده و افراد برای بالا بردن جذابیت خبر چیزی به آن اضافه کرده‌اند. در این مورد خاص ظاهراً خبر سابقه طولانی دارد و ابتدا به زبان انگلیسی بوده و بعد ترجمه شده و دوباره به زبان فارسی گسترش یافته. حداقل سال گذشته را دقیق به خاطر دارم که باز هم همین خبر با همین جزئیات گسترش پیدا کرد و افراد زیادی را هم مشتاقانه به پشت‌بام‌ها فرستاد و مایوس برگرداند.

و عجیب است که مردم نسبت به انتشار این دست اخبار حساسیت و دقت کمی نشان می‌دهند و در حالی که با یک جستجوی ساده در گوگل می‌توان به صحت و سقم خبر پی برد، ترجیح می‌دهند هرچه سریع‌تر دوستان و آشنایان‌شان را مطلع کنند مبادا که واقعه را از دست بدهند. و البته این می‌تواند نگران‌کننده باشد که یک شایعه با چه سرعتی می‌تواند گسترش پیدا کند بدون اینکه از فیلتر قضاوت علمی افراد عبور کند.

مسئولیت‌پذیر باشیم!
ما نسبت به اخباری که منتشر (بازنشر / فوروارد / شِر) می‌کنیم مسئول هستیم. داشتن نگاه انتقادی به هر خبر می‌تواند کمک کند که از انتشار شایعات جلوگیری کنیم. مثلاً در مورد همین خبر، می‌توانیم از خودمان بپرسیم که آیا ناسا (یا هر مرجع قابل اعتماد دیگر در حوزه تخصصی مربوط) این خبر را تایید کرده؟ یا سایت‌های خبری رسمی این خبر را کار کرده‌اند؟ راه دیگر این است که اگر حوصله داشتیم خودمان بنشینیم و تحقیق مختصری بکنیم. مثلاً ۵ شهریور ماه در چه وضعی است؟ با توجه به اینکه اواخر ماه رمضان می‌شود، پس ماه (آن‌طور که در شکل‌های خیالی این خبر تصویر شده) به صورت قرص کامل نیست. همین نکته کوچک کافی است که به صحت خبر شک کنیم. یا اینکه در جایی از خبر می‌خوانیم مریخ به فاصله ۶۳۴ مایلی (عدد از کجا آمده؟! خدا می‌داند) از زمین می‌رسد! ۶۳۴ مایل یعنی حدود ۱۰۰۰ کیلومتر. یعنی فاصله تهران تا مشهد! می‌توانید تصور کنید اگر سیاره مریخ با این عظمت به این فاصله از زمین برسد چه اتفاقی می‌افتد!؟ حتی می‌توان کمی کنجکاوتر بود و با محاسباتی ساده تعیین کرد برای اینکه مریخ به اندازه ماه دیده شود باید چه اندازه نزدیک شود و این اندازه موجب چه جاذبه‌ای بین دو سیاره می‌شود. این دقت و حساسیت را در مورد تصاویر هم می‌توان به کار برد. تصویر بالا را یک بار دیگر ببینید! کره کوچک‌تر که قرار است مریخ باشد، همان تصویر ماه است که ۹۰ درجه چرخیده و کمی کوچکتر شده و رنگش قرمز شده!

تجربه به من نشان داده که اخباری که از طریق ایمیل‌ها منتشر می‌شود عموماً اغراق شده، و نادرست هستند. مثال‌های زیادی را می‌توان نام برد. از عنکبوت سمی افریقایی تا هشدار در مورد نخوردن چند غذا با هم و هشدار در مورد تلفن همراه و ... در این مورد به نظرم بهتر است اصل را به نادرستی (یا حداقل اغراق) خبر بدهیم و قبل از زدن دکمه فوروارد، کمی فکر کنیم.